گرجستان

گرجستان، کشوری در منطقه ماورای قفقاز است که در انتهای شرقی دریای سیاه، در دامنه‌های جنوبی خط‌الرأس اصلی رشته‌کوه قفقاز بزرگ واقع شده است. این کشور از شمال و شمال‌شرقی با روسیه، از شرق و جنوب‌شرقی با جمهوری آذربایجان، از جنوب با ارمنستان و ترکیه، و از غرب با دریای سیاه هم‌مرز است. گرجستان شامل سه منطقه قومی محصور در محدوده‌ی خود است: آبخازیا در شمال‌غرب (شهر اصلی سوخومی)، آجاریا در جنوب‌غرب (شهر اصلی باتومی)، و اوستیای جنوبی در شمال (شهر اصلی تسخینوالی). پایتخت گرجستان شهر تفلیس (تیفلیس) است.

ریشه‌های مردم گرجستان در اعماق تاریخ جای دارند؛ میراث فرهنگی آنان نیز به همان اندازه کهن و غنی است. در دوره قرون وسطی، پادشاهی قدرتمندی در گرجستان وجود داشت که اوج شکوفایی خود را میان قرون دهم تا سیزدهم تجربه کرد. پس از دوره‌ای طولانی از سلطه ترک‌ها و ایرانیان، گرجستان در قرن نوزدهم به امپراتوری روسیه ضمیمه شد. در فاصله سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۱ دولت مستقلی در گرجستان وجود داشت تا اینکه در همان سال وارد اتحاد جماهیر شوروی شد. در سال ۱۹۳۶ گرجستان به یکی از جمهوری‌های اتحادیه شوروی تبدیل گردید و تا فروپاشی اتحاد شوروی در این وضعیت باقی ماند. در دوران شوروی، اقتصاد گرجستان دگرگون و متنوع شد. این کشور که از مستقل‌اندیش‌ترین جمهوری‌ها بود، در ۱۹ نوامبر ۱۹۸۹ حاکمیت خود را اعلام کرد و در ۹ آوریل ۱۹۹۱ استقلال کامل را به دست آورد.

دهه ۱۹۹۰ دوره بی‌ثباتی و ناآرامی‌های داخلی در گرجستان بود، زیرا نخستین دولت پس از استقلال سرنگون شد و جنبش‌های جدایی‌طلب در اوستیای جنوبی و آبخازیا شکل گرفتند.

زمین

پستی و بلندی، زهکشی و خاک‌ها

جز دشت حاصلخیز کولخیدا در پایین‌دست — که همان کولخیس باستانی است، جایی که بنا بر افسانه، آرگونات‌ها در جستجوی پوست زرین بودند — بخش عمده‌ای از سرزمین گرجستان کوهستانی است، و بیش از یک‌سوم آن را جنگل‌ها و درختزارها پوشانده‌اند. گوناگونی چشمگیر مناظر، از سواحل نیمه‌گرمسیری دریای سیاه تا قله‌های پوشیده از برف و یخ رشته‌کوه قفقاز، با توجه به وسعت نسبتاً کم کشور، بسیار قابل توجه است.

زمین پُرپستی و بلندی گرجستان را می‌توان به سه نوار تقسیم کرد که همگی از شرق به غرب امتداد دارند.

در شمال، دیواره رشته‌کوه قفقاز بزرگ قرار دارد که از کمربندهای موازی و عرضی کوه‌ها تشکیل شده و به سمت شرق اوج می‌گیرند و غالباً از دره‌های ژرف و وحشی جدا می‌شوند. قله‌های بلند و دیدنی این کمربند شامل کوه شخارا است که با ارتفاع ۵٬۰۶۸ متر، بلندترین نقطه گرجستان است، و کوه‌های روستاولی، تتنولد، و اوشبا، که همگی بیش از ۴٬۵۰۰ متر ارتفاع دارند. مخروط آتشفشان خاموش مکنواری (قازبِک) از ارتفاع ۵٬۰۳۰ متر بر رشته شمالی بوکوی تسلط دارد. رشته‌های فرعی متعددی از خط مرکزی در جهت جنوب امتداد می‌یابند، از جمله رشته‌های لومیس و کارتلی که تقریباً عمود بر جهت عمومی قفقاز قرار دارند. از دامنه‌های پوشیده از یخ این نواحی بلند و زیبا، رودخانه‌ها و جویبارهای فراوانی جریان می‌یابند.

دامنه‌های جنوبی قفقاز بزرگ در نوار دوم ادامه می‌یابند که از دشت‌های مرکزی شکل گرفته و حاصل یک فرونشست ساختاری بزرگ هستند. دشت کولخیدا در نزدیکی ساحل دریای سیاه، لایه ضخیمی از رسوب‌های رودخانه‌ای را در خود دارد که هزاران سال انباشته شده‌اند. رودخانه‌های بزرگ گرجستان غربی، از جمله نگوری، ریونی و کودوری، از قفقاز بزرگ به سمت دریا جریان می‌یابند. این دشت در گذشته عمدتاً باتلاقی و راکد بود، اما با اجرای برنامه‌های زهکشی و ایجاد خاکریزها در امتداد رودخانه‌ها و طرح‌های جنگل‌کاری، این ناحیه به منطقه‌ای مهم برای کشت محصولات نیمه‌گرمسیری و تجاری تبدیل شد.

در شرق، فرونشست ساختاری توسط رشته‌کوه‌های مسخت و لیکه قطع می‌شود که حلقه اتصال میان قفقاز بزرگ و کوچک هستند و مرز حوضه‌های دریای سیاه و خزر را مشخص می‌کنند. در مرکز گرجستان، میان شهرهای خاشوری و متسخِتا (پایتخت باستانی)، فلات مرتفع کارتلی قرار دارد که عمدتاً از رسوبات لُس پوشیده شده و در امتداد رودخانه کورا (مْتْکْواری) و شاخه‌هایش امتداد می‌یابد.

نوار جنوبی سرزمین گرجستان توسط رشته‌کوه‌ها و فلات‌های قفقاز کوچک مشخص می‌شود که از دشت باریک و باتلاقی ساحلی فراتر رفته و در قله دیدی‌آبولی به ارتفاع ۳٬۳۰۰ متر می‌رسند.

خاک‌های گرجستان متنوع‌اند و از انواع خاک‌های خاکستری ـ قهوه‌ای و شورِ نیمه‌بیابانی تا خاک‌های سرخ غنی و پادزول‌ها (خاک اسیدی جنگلی) را شامل می‌شوند. بهبودهای مصنوعی نیز به این تنوع افزوده‌اند.

گروه‌های قومی

احتمال زیاد دارد که گرجی‌ها — که نام خود را «کارتولی» می‌نامند (واژه «گرجی» از نام فارسی آنان، «گُرج»، گرفته شده است) — همیشه در این منطقه که خود آن را «ساکارتْوِلو» می‌نامند، زیسته باشند. از نظر قومی، گرجستان معاصر همگن نیست و تنوع ناشی از درآمیختگی‌ها و جانشینی‌های قومی منطقه قفقاز را نشان می‌دهد. حدود چهارپنجم مردم را گرجی‌ها تشکیل می‌دهند؛ بقیه ارمنی، روس، آذربایجانی، و به تعداد کمتر اوستی، یونانی، آبخازی و دیگر اقوام هستند.

زبان

زبان گرجی از خانواده زبان‌های کارتولی (قفقازی جنوبی) است. این زبان دارای الفبای ویژه‌ای است که گمان می‌رود در قرن پنجم میلادی شکل گرفته باشد و گویش‌های فراوانی دارد. شماری از زبان‌های دیگر قفقازی نیز توسط اقلیت‌ها تکلم می‌شوند که بسیاری از آن‌ها نوشتاری نیستند.

دین

بسیاری از مردم گرجستان عضو کلیسای ارتدکس گرجی هستند، که کلیسایی خودگردان از شاخه‌های ارتدکس شرقی است. علاوه بر آن، جوامع مسلمان، ارتدکس روس، کلیسای ارمنی، کاتولیک و یهودی نیز وجود دارند.

اقتصاد

اقتصاد گرجستان شامل کشاورزی متنوع و مکانیزه در کنار پایه صنعتی توسعه‌یافته است. بخش کشاورزی حدود نیمی از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و یک‌چهارم نیروی کار را به خود اختصاص داده است؛ بخش‌های صنعت و خدمات هر یک حدود یک‌پنجم نیروی کار را در بر می‌گیرند.

پس از استقلال، اقتصاد گرجستان به‌شدت دچار رکود شد، زیرا بی‌ثباتی سیاسی مانع سرمایه‌گذاری خارجی، از دست رفتن روابط تجاری مطلوب با جمهوری‌های سابق شوروی، و ناآرامی‌های داخلی در آبخازیا و اوستیای جنوبی موجب تخریب یا انسداد خطوط لوله و مسیرهای حمل‌ونقل شد. گرجستان تلاش کرد اقتصاد فرماندهی‌شده خود را به نظامی بر پایه اصول بازار تبدیل کند: قیمت‌ها آزاد شدند، نظام بانکی اصلاح شد و بخشی از مؤسسات دولتی و فروشگاه‌ها خصوصی شدند.

بانک ملی گرجستان، که بانک مرکزی کشور است، واحد پول ملی یعنی «لاری گرجی» را منتشر می‌کند. بیشتر مؤسسات مالی کشور — از جمله بورس و بانک‌های بزرگ — در تفلیس قرار دارند.

فرهنگ

مردم گرجستان مردمی مغرور با فرهنگی کهن هستند. آنان در طول قرون نه‌تنها به‌عنوان جنگاورانی نامدار، بلکه به سبب مهمان‌نوازی، عشق به زندگی، هوش زنده، شوخ‌طبعی، و طول عمر مشهور بوده‌اند (هرچند داده‌های آماری این مورد آخر را تأیید نمی‌کند).

گرجستان سنت ادبی دیرینه‌ای دارد که به قرن پنجم میلادی بازمی‌گردد. کولخیدا (کولخیس) در گذشته میزبان مدرسه‌ای عالی در فن بیان بود که در آن یونانیان و گرجی‌ها به‌طور مشترک تحصیل می‌کردند. تا قرن دوازدهم، آکادمی‌های ایکالتو و گلتی، نخستین مراکز آموزش عالی قرون وسطی، دامنه گسترده‌ای از دانش را منتشر می‌کردند. نبوغ ملی گرجی‌ها در شاهکار حماسی «ویپخیس‌تکارسنی» (شوالیه در پوست پلنگ) اثر شاعر قرن دوازدهم شوتا روستاولی آشکار شد. چهره‌های برجسته بعدی ادبیات گرجستان شامل سولخان-سابا اوربلیانی، ایلیا چاوشاوادزه، و گیورگی اریستاوِی هستند. از دیگر نویسندگان برجسته پیش از انقلاب می‌توان به آکاکی تسرتلی، الکساندر قازبگی، و واژا پشاولا اشاره کرد. رمان‌نویس میخیل جاواخیشویلی و شاعر تیتسیان تابیدزه در دوران استالین اعدام شدند، در حالی که شاعر پائولو یاشویلی خودکشی کرد. شاعران گیورگی لئونیدزه و گالاکتیون تابیدزه از چهره‌های معروف شعر گرجی، و کنستانتین گامساخوردیا به‌دلیل رمان‌های تاریخی‌اش مشهور بودند.

سنت ادبی آبخاز تنها از اواخر قرن نوزدهم آغاز شد. نویسندگان برجسته آن شامل دمیتری گولیا، سامسون چانبا، باگرات شینکوبا، و فاضیل اسکندر هستند.

از میان چهره‌های برجسته در سایر هنرها می‌توان به نقاشان نیکو پیروسمانی (پیروسماناشویلی)، ایراکلی تویدزه، لادو گودیاشویلی، النا آخولدیانی و سرگو کوبولادزه اشاره کرد؛ همچنین آهنگسازان زاکاریا پالیاشویلی و ملیتون بالانچیوادزه؛ و بنیان‌گذار باله گرجی، واختانگ چابوکیانی. تئاتر گرجی، با کارگردانان برجسته‌ای چون کوته مارجانیشویلی، ساندرو آخمتلی و رابرت استورم، تأثیر چشمگیری در اروپا و جهان داشته است. فیلم گرجی «توبه» به کارگردانی تِنگیز آبولادزه، جایزه ویژه جشنواره فیلم کن ۱۹۸۷ را دریافت کرد.

فرهنگ کهن این جمهوری در شمار فراوان بناهای معماری، از جمله صومعه‌ها و کلیساها بازتاب یافته است؛ معماری گرجی نقش مهمی در شکل‌گیری سبک بیزانسی داشته است.

گرجستان سنت طولانی در فلزکاری ظریف دارد. آثار مفرغی، زرین و سیمین با سطح بالایی از مهارت فنی و زیبایی از آرامگاه‌های هزاره‌های اول و دوم پیش از میلاد به دست آمده‌اند. میان قرون دهم تا سیزدهم میلادی، زرگران گرجی شاهکارهایی در زمینه میناکاری و تزئین برجسته ساختند، از جمله آیکون‌ها، صلیب‌ها و جواهرات.

تعداد زیادی روزنامه و نشریه منتشر می‌شود که اغلب به زبان گرجی‌اند. برنامه‌های رادیویی به زبان گرجی و چند زبان اقلیت پخش می‌شوند و برنامه‌های تلویزیونی نیز به زبان گرجی و روسی منتشر می‌گردند.