اسپانیا

اسپانیا، کشوری واقع در جنوب‌غربی دورِ اروپا است که حدود ۸۵ درصد از شبه‌جزیره ایبری را اشغال کرده و آن را با همسایه کوچک‌ترش، پرتغال، شریک است. تصویر روستایی در آندلس، اسپانیا، سبکی از خانه‌سازی معمول در این منطقه را نشان می‌دهد.

اسپانیا کشوری است با قلعه‌های سنگی، کوه‌های برفی، بناهای عظیم و شهرهای پیشرفته که آن را به یکی از مقاصد محبوب گردشگری جهان بدل کرده است. این کشور از نظر جغرافیایی و فرهنگی بسیار متنوع است. بخش مرکزی آن، مسِتا، فلاتی وسیع در نیم‌مایلی سطح دریاست که از دیرباز محل دامداری و تولید غلات بوده است؛ جایی که میگل دِ سروانتس، نویسنده مشهور، در داستان *دُن کیشوت*، آسیاب‌های بادی بلند آن را جاودانه کرد. در شمال‌شرق کشور، دره پهن رود ابرو، منطقه کوهستانی کاتالونیا و دشت ساحلی تپه‌دار والنسیا قرار دارند. در شمال‌غرب، رشته‌کوه کانتابریا با دره‌های جنگلی و باران‌خیز و قله‌های بلند دیده می‌شود. در جنوب، سرزمین‌های حاصلخیز و پر از درختان مرکبات در امتداد دره رود گوادالکیویر به چشم می‌خورند؛ در بالای این دره رشته‌کوه برفی «سیِرا نوِوادا» قرار دارد. بخش جنوبی کشور چهره‌ای کویری دارد، ادامه‌ای از صحرای آفریقا که آمریکایی‌ها آن را از فیلم‌های «وسترن اسپاگتی» دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی می‌شناسند. سواحل مدیترانه‌ای جنوب شرقی و جزایر بالئار با آب‌وهوای ملایم خود، میلیون‌ها گردشگر و بازنشسته، به‌ویژه از شمال اروپا، را جذب می‌کنند.

فرهنگ‌های گوناگونی که در شکل‌گیری اسپانیا نقش داشته‌اند - از کاستیلی‌ها، کاتالونی‌ها، لوستانیایی‌ها، گالیسی‌ها، باسک‌ها، رومی‌ها، عرب‌ها، یهودیان و کولی‌ها گرفته تا دیگر اقوام - به خاطر خوراک‌ها، آداب و هنر غنی‌شان شناخته شده‌اند. فاتحان رومی زبان، جاده‌ها و یادگارهای خود را برجای گذاشتند، و شماری از بزرگ‌ترین امپراتوران روم، چون تراجان، هادریان و مارکوس اورِلیوس، اهل اسپانیا بودند. مورها (مسلمانان شمال آفریقا) که نزدیک به ۸ قرن بر بخش‌هایی از اسپانیا حکومت کردند، میراثی عظیم از معماری، شعر و دانش به‌جا گذاشتند؛ کولی‌ها موسیقی عمیق «کانته هوندو» (نوعی فلامنکو) را به فرهنگ کشور افزودند، که فدریکو گارسیا لورکا آن را «آوایی از نژادهای دور که از دل سالیان و بادهای خشک عبور کرده است» توصیف کرد. حتی اقوام واندال، هون و ویزیگوت که پس از سقوط روم به اسپانیا آمدند، در آثار و زبان‌ این کشور ردپایی دارند؛ لورکا گفته بود: «در اسپانیا، مرده‌ها از مردگان هر کشور دیگر زنده‌ترند.»

در سال ۱۴۹۲، هم‌زمان با بیرون‌رانده‌شدن آخرین حاکمان مور از اسپانیا، ناوگان کریستف کلمب به آمریکا رسید. پس از آن، به‌مدت ۳۰۰ سال، کاشفان و جهان‌گشایان اسپانیایی سرزمین‌های گسترده‌ای را برای تاج اسپانیا تصرف کردند، که توسط سلسله‌های کاستیلی، آراگونی، هاپسبورگ و بوربون اداره می‌شد. اسپانیا در آن دوران یکی از ثروتمندترین و گسترده‌ترین قدرت‌های جهان بود. با افول تدریجی امپراتوری قاره‌ای و فرادریایی در قرن‌های ۱۸ و ۱۹، کشور از صحنه جهانی کنار رفت، تا آن‌که جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹) دوباره توجه جهانیان را جلب کرد. پس از چهار دهه حکومت دیکتاتور فرانسیسکو فرانکو، در سال ۱۹۷۵ پادشاه بوربون، خوان کارلوس، به تاج و تخت بازگشت و نظام سلطنت مشروطه را برقرار کرد. از آن زمان اسپانیا با دولت‌های منتخب دموکراتیک، گاه سوسیالیست و گاه محافظه‌کار، اداره شده است.

اسپانیا از غرب با پرتغال، از شمال‌شرق با فرانسه - که با شاهزاده‌نشین کوچک آندورا و دیوار عظیم رشته‌کوه پیرنه از آن جدا شده است - مرز دارد. در جنوب، مرز کوچک آن با جبل‌الطارق قرار دارد که تا ۱۷۱۳ بخشی از اسپانیا بود و طی معاهده اوترخت به بریتانیا واگذار شد. سایر مرزهای کشور با آب‌های دریا شکل گرفته‌اند: مدیترانه در شرق و جنوب‌شرقی، اقیانوس اطلس در شمال‌غرب و جنوب‌غرب، و خلیج بیسکای (شاخه‌ای از اطلس) در شمال. جزایر قناری در اقیانوس اطلس، جزایر بالئار در مدیترانه، و دو ناحیه کوچک سئوتا و ملیله در شمال آفریقا نیز بخشی از قلمرو اسپانیا هستند.

در طول تاریخ، اقوام مختلفی به شبه‌جزیره اسپانیا آمدند و در آن سکونت کردند. نخستین ساکنان از شمال آفریقا و غرب اروپا بودند - ایبری‌ها، سلتی‌ها و باسک‌ها. تمدن‌های فینیقی، یونانی و کارتاژی در حدود ۱۱۰۰ پیش از میلاد شروع به تأسیس شهرک‌ها و مراکز تجاری در سواحل شرقی و جنوبی کردند. آنان در میان مجموعه‌ای از اقوام پراکنده زندگی می‌کردند که در مجموع ایبری نامیده می‌شدند و فرهنگ یا زبان واحدی نداشتند. پادشاهی «تارتِسوس» در دره رود گوادالکیویر میان سال‌های ۸۰۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد شکوفا بود.

اقتصاد اسپانیا از اواخر قرن ۱۸ آغاز به صنعتی‌شدن کرد و این روند در قرن ۱۹ ادامه یافت، اما عمدتاً محدود به مناطق کوچکی چون کاتالونیا (با صنعت نساجی) و کشور باسک (با تولید آهن و فولاد) بود. رشد اقتصادی اسپانیا از دیگر کشورهای غرب اروپا کندتر بود، و اوایل قرن ۲۰ این کشور فقیر و عقب‌مانده‌تر از بریتانیا، آلمان و فرانسه به نظر می‌رسید.

جنگ داخلی و دوران دیکتاتوری فرانکو اقتصاد را به‌شدت تضعیف کرد. سیاست اقتصادی خودکفایی دولت، با تعرفه‌های بالا، کنترل ارز و مالکیت دولتی، شکست خورد و کشور در انزوا ماند. تا دهه ۱۹۵۰ اسپانیا در آستانه فروپاشی اقتصادی بود. در سال ۱۹۵۹ طرح «ثبات اقتصادی» اجرا شد و بازار آزادتر شد؛ این آغاز «معجزه اقتصادی اسپانیا» بود که بین ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۴ میانگین رشد سالانه ۶٫۶ درصد داشت و بخش کشاورزی جای خود را به صنعت و خدمات داد.

این رشد عمدتاً به سه عامل وابسته بود: سرمایه‌گذاری خارجی (به‌ویژه از آمریکا و آلمان غربی)، رونق گردشگری، و پول‌های ارسالی کارگران مهاجر اسپانیایی در کشورهای اروپایی. اما پس از بحران نفتی ۱۹۷۳ و مرگ فرانکو، اقتصاد دچار رکود شد و بیکاری تا سال ۱۹۸۵ به بیش از ۲۰ درصد رسید. در دهه ۱۹۸۰ اقتصاد با پیوستن به جامعه اقتصادی اروپا دوباره رشد کرد، هرچند با تورم و بیکاری بالا همراه بود.

در دهه ۱۹۹۰ وضعیت اقتصادی تثبیت شد، تورم کاهش یافت و اسپانیا با اجرای طرح‌های ثبات مالی و کاهش بدهی‌ها به یورو پیوست. از ۱۹۹۹ واحد پول اسپانیا به یورو متصل شد و از ۲۰۰۲ جایگزین پِسِتای قدیمی گردید. در آغاز قرن ۲۱، اسپانیا یکی از اقتصادهای قوی اتحادیه اروپا بود، با سرمایه‌گذاری خارجی گسترده و مهاجرت نیروی کار از آمریکای جنوبی و اروپا برای کار در صنعت ساختمان.

بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ ضربه شدیدی به اسپانیا زد، به‌ویژه با ترکیدن حباب مسکن و بحران بانک‌ها. دولت مجبور به اجرای سیاست‌های ریاضتی و در سال ۲۰۱۲ به دریافت بسته نجات ۱۰۰ میلیارد یورویی از اتحادیه اروپا شد.

از نظر فرهنگی، اسپانیا به‌طور عمیق تحت تأثیر دوره حکومت روم قرار دارد؛ زبان، دین و معماری این کشور میراثی از روم است. با این حال، نفوذ تمدن اسلامی پس از فتح اسپانیا در سال ۷۱۱ میلادی، ویژگی‌هایی منحصر‌به‌فرد به فرهنگ اسپانیایی افزود. زبان اسپانیایی هزاران واژه از عربی گرفته و ارتباط فرهنگی با مسلمانان باعث انتقال دانش و میراث باستان به اروپا شد. حضور پررنگ یهودیان نیز موجب شکوفایی فرهنگی در قرون وسطی گردید.

در دوران مدرن، زبان رسمی و غالب کشور «کاستیلی» بود، اما زبان‌های دیگر مانند کاتالان، گالیسی و باسکی از قرن ۱۹ دوباره احیا شدند. در دوره فرانکو استفاده عمومی از این زبان‌ها ممنوع بود، ولی پس از تصویب قانون اساسی ۱۹۷۸ و تشکیل مناطق خودمختار، دوباره رسمی شدند و اکنون در رسانه‌ها و آموزش استفاده می‌شوند.

اسپانیا برای بخش زیادی از تاریخ خود، با کلیسای کاتولیک رومی پیوندی نزدیک داشت. پس از «بازپس‌گیری» سرزمین‌ها در ۱۴۹۲، یهودیان مجبور به ترک یا تغییر دین شدند (در ۱۴۹۲)، و مسلمانان در ۱۵۰۲. از ۱۴۷۸ تا ۱۸۳۴ دادگاه تفتیش عقاید بر یکنواختی مذهبی نظارت داشت. در دوره فرانکو، کاتولیسیسم دین رسمی بود، اما از ۱۹۷۸ به بعد اسپانیا دین رسمی ندارد و آزادی کامل مذهبی برقرار است، هرچند کلیسای کاتولیک همچنان نقش فرهنگی پررنگی دارد. در آغاز قرن ۲۱، تنوع فرهنگی و آزادی بیان از هر زمان دیگر در تاریخ اسپانیا گسترده‌تر است، هرچند کشور بیش از پیش به فرهنگ جهانیِ یکپارچه پیوسته است.