ارمنستان

ارمنستان، کشوری بدون دسترسی به دریا در منطقهٔ ماوراءقفقاز است که در جنوب رشته‌کوه بزرگ قفقاز واقع شده و در شمال‌غربی‌ترین بخش آسیا قرار دارد. در شمال و شرق، ارمنستان با گرجستان و جمهوری آذربایجان هم‌مرز است، در حالی‌که همسایگان جنوب‌شرقی و غربی آن به‌ترتیب ایران و ترکیه هستند. جمهوری خودمختار نخجوان، که بخشی جداافتاده از جمهوری آذربایجان است، در جنوب‌غربی ارمنستان با آن مرز مشترک دارد. پایتخت ارمنستان ایروان (اِرِوان) است.

ارمنستانِ امروزی تنها بخش کوچکی از ارمنستان باستان را در بر می‌گیرد؛ سرزمینی که یکی از کهن‌ترین مراکز تمدن در جهان به‌شمار می‌رفت. در دوران شکوه خود، ارمنستان از ساحل جنوب‌مرکزی دریای سیاه تا دریای خزر، و از دریای مدیترانه تا دریاچهٔ ارومیه در ایران امروزی امتداد داشت. ارمنستان باستان به‌طور مداوم در معرض یورش بیگانگان بود و سرانجام در قرن چهاردهم میلادی استقلال خود را از دست داد. سلطهٔ چندقرنهٔ فاتحان عثمانی و ایرانی موجودیت ملت ارمنی را در معرض خطر قرار داد. در قرن نوزدهم، ارمنستان شرقی به قلمرو روسیه ضمیمه شد، در حالی‌که ارمنستان غربی تحت حاکمیت عثمانی باقی ماند. دولت عثمانی در سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۶ و سپس در ۱۹۱۵ میلادی کشتارها و تبعیدهای گسترده و نظام‌مندی علیه ارمنیان انجام داد.

بخشی از ارمنستان که در قلمرو پیشین امپراتوری روسیه قرار داشت، در تاریخ ۲۸ مه ۱۹۱۸ اعلام استقلال کرد، اما در سال ۱۹۲۰ مورد حملهٔ نیروهای ترکیه و روسیهٔ شوروی قرار گرفت. جمهوری شوروی ارمنستان در ۲۹ نوامبر ۱۹۲۰ تأسیس شد؛ در سال ۱۹۲۲ ارمنستان به جمهوری فدراتیو سوسیالیستی شوروی ماوراءقفقاز پیوست؛ و در سال ۱۹۳۶ این جمهوری منحل گردید و ارمنستان به یکی از جمهوری‌های متحد (عضو) اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد. ارمنستان در ۲۳ اوت ۱۹۹۰ اعلام حاکمیت کرد و در ۲۳ سپتمبر ۱۹۹۱ استقلال خود را اعلام نمود.

وضعیت منطقهٔ قره‌باغ کوهستانی (که با نام آرتساخ نیز شناخته می‌شود)، ناحیه‌ای به وسعت حدود ۱٬۷۰۰ مایل مربع (۴٬۴۰۰ کیلومتر مربع) در جنوب‌غربی جمهوری آذربایجان که بیشتر ساکنان آن را ارمنیان قومی تشکیل می‌دادند، از سال ۱۹۸۸ به یکی از منابع اصلی درگیری شدید میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بدل شد. تا میانهٔ دههٔ ۱۹۹۰، نیروهای ارمنی قره‌باغ بخش‌های وسیعی از جنوب‌غرب آذربایجان را در تصرف داشتند، اما پس از جنگ ویرانگر سال ۲۰۲۰، ناچار شدند از بیشتر آن مناطق عقب‌نشینی کنند.

در دوران حکومت شوروی، اقتصاد ارمنستان از ساختاری عمدتاً کشاورزی به اقتصادی صنعتی تبدیل شد؛ با این حال، کشاورزی همچنان جایگاه مهمی دارد و حدود دو پنجم تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و یک پنجم نیروی کار در این بخش اشتغال دارند. صنایع ارمنستان به شدت وابسته به واردات انرژی و مواد اولیه است.

زلزلهٔ ویرانگر سال ۱۹۸۸ نزدیک به یک‌سوم ظرفیت صنعتی ارمنستان را نابود کرد و اقتصاد کشور را به‌شدت تضعیف نمود. در سال ۱۹۸۹، به‌دنبال درگیری بر سر منطقهٔ قره‌باغ کوهستانی، جمهوری آذربایجان محاصره‌ای اقتصادی علیه ارمنستان برقرار کرد و خط لولهٔ حیاتی گاز طبیعی ورودی به کشور را مسدود ساخت. کمبود شدید انرژی در سال‌های بعد، همراه با اختلال در مسیرهای اصلی تجارت به‌دلیل ناآرامی‌های داخلی در گرجستان، موجب افت شدید تولیدات صنعتی شد و اقتصاد ارمنستان را بیش از پیش دچار بحران کرد. در نتیجه، بخش بزرگی از جمعیت ارمنستان در دههٔ ۱۹۹۰ با مشکلات اقتصادی جدی روبه‌رو شدند.

پس از استقلال، ارمنستان مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری را به‌منظور ایجاد پایه‌های حقوقی و نهادی برای اقتصاد بازار اجرا کرد. این اصلاحات شامل خصوصی‌سازی گستردهٔ صنعت و کشاورزی، بازسازی نظام مالی و مالیاتی، و آزادسازی قیمت‌ها بود. همچنین، در سال ۱۹۹۳ واحد پول جدیدی به‌نام «درام» جایگزین روبل شد.

ادبیات مکتوب ارمنی در سدهٔ پنجم میلادی آغاز شد و دیرها (صومعه‌ها) به مراکز اصلی فعالیت‌های فکری و فرهنگی تبدیل گردیدند. نخستین آثار مکتوب بیشتر تاریخی بودند، از جمله تاریخ ارمنستان اثر موسی خورِنی. شاهکار ادبیات کلاسیک ارمنی، کتاب رد فرقه‌ها (Eghts aghandots) نوشتهٔ اِزنیک کوغباسی است.

نخستین شاعر بزرگ ارمنی، در سدهٔ دهم میلادی، گریگور نارِکاتْسی مقدس بود که به‌دلیل سروده‌های عارفانه و سرودهای مذهبی‌اش شهرت یافت. در سده‌های شانزدهم تا هجدهم، نوعی شعر مردمی با آوازخوانانی به نام آشوق پدید آمد؛ از میان آنان، نهاپت کوچاک و به‌ویژه آروتین سایادیان، معروف به سایات‌نووا (متوفی ۱۷۹۵)، جایگاهی برجسته داشتند و ترانه‌های عاشقانهٔ او هنوز میان ارمنیان محبوب است.

در سدهٔ نوزدهم و اوایل قرن بیستم، نویسندگان طنزپرداز برجسته‌ای چون هاکوب پارونیان و یرواند اُتیان ظهور کردند، و گریگور زهراب داستان‌های کوتاه واقع‌گرایانه‌ای نوشت. پارونیان همچنین نمایشنامه‌نویس طنزی بود که آثارش هنوز بر صحنه‌های تئاتر ارمنستان اجرا می‌شود. مشهورترین رمان‌نویس آن دوره هاکوب ملیک-هاکوبیان، معروف به رافی، بود و شاید برجسته‌ترین نمایشنامه‌نویس دوران جدید گابریل سوندیکیان (درگذشتهٔ ۱۹۱۲) به‌شمار رود.